Ngày 30 tháng 11 năm 2024, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XV thông qua Luật Tư pháp người chưa thành niên. Các quy định áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội không những có sự thay đổi quan trọng trong tư duy lập pháp về chính sách xử lý hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội, mà còn phù hợp với đặc thù tâm sinh lý lứa tuổi của người chưa thành niên phạm tội, nguyên tắc nhân đạo và phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, Người chưa thành niên phạm tội là người phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Người chưa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt (Cảnh cáo; Phạt tiền; Cải tạo không giam giữ; Tù có thời hạn) đối với mỗi tội phạm.

Sau đây là các nguyên tắc cụ thể để áp dụng hình phạt cho người chưa thành niên phạm tội:

Thứ nhất, Hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục họ ý thức tôn trọng, tuân theo pháp luật và các chuẩn mực đạo đức, lối sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới, có tác dụng phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.

Thứ hai, Tòa án chỉ áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội nếu xét thấy việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa. Trường hợp phải áp dụng hình phạt thì ưu tiên áp dụng hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo.

Thứ ba, Không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội.

Thứ tư, Tòa án chỉ áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người chưa thành niên phạm tội khi xét thấy các hình phạt và biện pháp khác không có tác dụng răn đe, phòng ngừa.

Thứ năm, Khi xử phạt tù có thời hạn, Tòa án cho người chưa thành niên phạm tội được hưởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với người thành niên phạm tội tương ứng và với thời hạn thích hợp ngắn nhất.

Thứ sáu, Không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người chưa thành niên phạm tội.

Thứ bảy, Án đã tuyên đối với người chưa thành niên phạm tội nếu thuộc trường hợp sau đây thì không tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm:

+ Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội;

+ Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng do vô ý.

Bên cạnh đó, để có sự phù hợp với đặc thù tâm sinh lý lứa tuổi của người chưa thành niên phạm tội và nguyên tắc nhân đạo, Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 có quy định về việc bảo đảm giữ bí mật cá nhân của người chưa thành niên trong quá trình tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, xử lý chuyển hướng, thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng, cụ thể như sau:

Một là, Bí mật cá nhân của người chưa thành niên phải được tôn trọng, bảo vệ trong suốt quá trình tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, xử lý chuyển hướng, thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng.

Hai là, Tòa án xét xử kín đối với vụ án hình sự có người chưa thành niên bị xâm hại tình dục hoặc trường hợp đặc biệt khác cần bảo vệ người chưa thành niên.

Ba là, Trường hợp người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng tham gia tố tụng thì phải bố trí phòng cách ly hoặc các biện pháp bảo vệ khác.

Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026, trừ quy định tại Điều 139, khoản 1 và khoản 2 Điều 162 của Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2028./.